Հայ Առաքելական Եկեղեցու հովվապետ Գարեգին Բ Կաթողիկոսը ներկայումս հայտնվել է Հայաստանում պետության և եկեղեցու միջև սրվող հարաբերությունների էպիկենտրոնում: Սույն հոդվածը անդրադառնում է նրա անցած ճանապարհին, ղեկավարման առանձնահատկություններին և միջազգային հեղինակությանը: Վեհափառ Հայրապետի և Եկեղեցու առաքելությունը դիտարկվում է որպես մեր ազգային հարատևության կարևորագույն գրավական:
2026 թվականի ձմռանը՝ հատկապես փետրվարին, Հայաստանի Հանրապետությունում երկար ժամանակ կուտակված քաղաքական տարաձայնությունները ստացան նոր դրսևորումներ: Տասնամյակներ շարունակ Հայ Առաքելական Եկեղեցու պատերից ներս պահվող լարվածությունը վերջապես հրապարակ դուրս եկավ: Գործող իշխանությունները որոշեցին քրեական գործ հարուցել Գարեգին Բ Կաթողիկոսի (աշխարհիկ անունով՝ Կտրիճ Ներսիսյան) դեմ՝ նրան մեղադրելով դատական վճռի կատարմանը խոչընդոտելու վերաբերյալ գործողություններում:
Այն, ինչ արտաքուստ կարող էր ընկալվել որպես սովորական իրավական գործընթաց, իրականում վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ղեկավարած կառավարության և հանրապետության ամենաավանդական հոգևոր կառույցի միջև բախման հերթական հուժկու դրսևորումն էր: Այս գործընթացը մեկնարկեց Գերագույն Հոգևոր Խորհրդի կարևորագույն նիստից ընդամենը օրեր առաջ, երբ հավատացյալ ժողովրդին կենսականորեն անհրաժեշտ էր Կաթողիկոսի առաջնորդությունն ու ներկայությունը:
Պատմության հոլովույթում Հայ Եկեղեցին միշտ ավելին է եղել, քան ուղղակի աղոթավայր: Այն գործել է որպես ապահով ամրոց՝ պաշտպանելով ազգային ինքնությունը պետականության կորստի շրջանում և ապաստան պարգևելով օտար բռնատիրությունների պայմաններում: Հասկանալու համար, թե ինչու է վերջին դիմակայությունը այսքան բուռն արձագանք ստանում հանրությունից, հարկավոր է վերլուծել գործընթացների կենտրոնում գտնվող Վեհափառ Հայրապետի կերպարը, ով ավելի քան քառորդ դար կրում է իր հոտն առաջնորդելու ծանր խաչը անցումային այս ժամանակաշրջանում:
Գարեգին Բ Կաթողիկոսի կենսագրական ուղին. Ոսկեհատից Էջմիածին
Վեհափառ Հայրապետը պատկանում է հայ հոգևորականության այն սերնդին, որը իր ընտրությունը կատարեց Խորհրդային Միության փլուզմանը նախորդող՝ խորը անորոշությունների և դժվարությունների շրջանում: Ծնվելով Հայաստանի Խորհրդային Հանրապետության Ոսկեհատ գյուղում՝ նա պատանեկան հասակում մեկնեց Էջմիածին և ընդունվեց Գևորգյան Հոգևոր Ճեմարան՝ հայ հոգևոր միտքը դարբնող հնագույն և փառապանծ հաստատությունը:
Ճեմարանական տարիներին, որտեղ կոփվում էին ապագա հոգևորականները, Կտրիճ Ներսիսյանն անմիջապես աչքի ընկավ իր ընդունակություններով: Դեռ ուսումը չավարտած՝ նա ձեռնադրվեց սարկավագ, իսկ ճեմարանը գերազանցությամբ ավարտելուց անմիջապես հետո դարձավ կուսակրոն քահանա՝ սկիզբ դնելով իր խորը վանական ծառայությանը:
1970-ականների վերջնամասը բավականին մռայլ շրջան էր Մայր Եկեղեցու համար: Գործելով խորհրդային խիստ գրաքննության և վերահսկողության ներքո՝ եկեղեցին ստիպված էր չափազանց զգուշորեն վերականգնել հոգևոր կյանքը: Եկեղեցու այն ժամանակվա ղեկավարությունը, նկատելով նորընծա քահանայի տաղանդը, որոշեց նրան ուղարկել արտերկիր՝ ուսումը շարունակելու նպատակով:
Գարեգին Բ-ն իր գիտելիքները հարստացրեց Եվրոպայի հոգևոր-ակադեմիական կենտրոններում՝ Վիեննայում, ապա Բոննի համալսարանում (Գերմանիա) և ԽՍՀՄ տարածքում գտնվող Զագորսկ քաղաքում: Գերմանիայի հայ համայնքներին նա ծառայեց և՛ որպես հովիվ, և՛ որպես գիտնական: Քյոլնում և այլ քաղաքներում բնակվող հայերի համար նա վերածվեց հայրենիքի և սփյուռքի միջև հուսալի կամուրջի:
Այդ ժամանակահատվածը պատմության մեջ մնաց նաև որպես ծանր համազգային փորձությունների շրջան: 1988 թ. ավերիչ երկրաշարժից հետո, որը քանդել էր Հայաստանի հյուսիսային շրջանները, նա անձնվիրաբար լծվեց փրկարարական, մարդասիրական և վերականգնողական աշխատանքներին:
1983 թվականին նրան շնորհվեց եպիսկոպոսական աստիճան: Դա այն փուլն էր, երբ տասնամյակների արհեստական լռությունից հետո Եկեղեցին սկսում էր վերականգնել իր հասարակական դերը: Մոտ մեկ տասնամյակ անց՝ արդեն անկախ Հայաստանի պայմաններում, նա արժանացավ արքեպիսկոպոսի տիտղոսին:
1999 թվականի աշնանը Ազգային-եկեղեցական ժողովը Գարեգին Բ-ին ընտրեց որպես ամենայն հայոց 132-րդ Կաթողիկոս: Նրա կենսագրությունը վկայում է, որ իր բարձրագույն պաշտոնը ստանձնելիս նա արդեն իսկ տիրապետում էր հսկայական հովվական և միջազգային փորձի: Հարուստ աշխարհայացքն ու հավատարմությունը ազգային ավանդույթներին ձևավորեցին նրա յուրօրինակ մոտեցումը հոգևոր առաջնորդության հարցում:
Համազգային ազդեցություն և միջկրոնական երկխոսություն
Վեհափառի հայացքը մշտապես կենտրոնացած է եղել ոչ միայն Հայաստանի, այլև ողջ աշխարհով սփռված հայության վրա: Առաքելական Եկեղեցին վաղուց հատել է Հարավային Կովկասի սահմանները և գործում է բազմաթիվ մայրցամաքներում: Գարեգին Բ-ն բազմաթիվ հովվապետական այցեր է կատարել՝ ամրապնդելով Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի և Սփյուռքի կապը:
Վերջին քսանամյակում Կաթողիկոսը մեծ ջանքեր է գործադրել նաև միջեկեղեցական կապերի հարստացման համար՝ պատմական պառակտումները փոխարինելով արդյունավետ երկխոսությամբ: Հատկապես Կաթոլիկ և Ուղղափառ եկեղեցիների հետ հաստատվել են փոխադարձ հարգանքի վրա հիմնված ջերմ հարաբերություններ:
Այս գործունեության վառ վկայությունն էր 2016 թվականը, երբ Գարեգին Բ Կաթողիկոսը և Հռոմի Ֆրանցիսկոս Պապը ստորագրեցին պատմական համատեղ հռչակագիր: Այն շեշտում էր քրիստոնեական աշխարհի միասնական մոտեցումը արդիականացման, ընտանեկան արժեքների խաթարման և հասարակության գերաշխարհիկացման դեմ պայքարում:
Եկեղեցիների Համաշխարհային Խորհրդում ևս (նախագահել է 2013-ից սկսած ութ տարի) Վեհափառը մեծ հեղինակություն է վայելել՝ ներկայացնելով հայկական հոգևոր մտքի և ժառանգության հզորությունը միջազգային բարձրագույն հարթակներում։
Ներքին և արտաքին ճնշումները. աջակցություն հոգևոր առաջնորդին
Նախորդ տարեվերջից ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կողմից էլ ավելի սրվեց քննադատությունը հոգևոր բարձրագույն դասի հանդեպ: Հնչեցին կոչեր Եկեղեցում մեծածավալ բարեփոխումների վերաբերյալ, ընդհուպ մինչև անուղղակի ակնարկներ Վեհափառի հրաժարականի անհրաժեշտության մասին, եթե չլուծվեն որոշ արհեստականորեն հնչեցվող մեղադրանքներ:
Ի պատասխան այս ճնշումների՝ Հայ Եկեղեցու բոլոր 25 եպիսկոպոսները միաձայն հանդես եկան հայտարարությամբ՝ լիակատար զորակցություն հայտնելով Կաթողիկոսին: Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի հայոց թեմի առաջնորդ Տեր Եզրաս արքեպիսկոպոս Ներսիսյանը հատուկ զգուշացրեց, որ պետական ապարատի կողմից իրականացվող վարչական և քրեական հետապնդումը կառաջացնի հավատացյալ ժողովրդի խիստ հակազդեցությունը։ Շատերը համոզված են, որ կառավարությունը գործադրում է վարչական լծակներ հոգևորականությանը լռեցնելու համար:
Ստեղծված իրավիճակը արձագանք գտավ ոչ միայն հայրենիքում, այլև արտերկրում: Եվրոպայում և Ամերիկայում գործող ազդեցիկ հայկական միությունները իրենց խորը մտահոգությունն արտահայտեցին եկեղեցու և պետության միջև այս աննախադեպ առճակատման կապակցությամբ: Հավատացյալների համար Գարեգին Բ-ն շարունակում է խորհրդանշել ազգային ավանդույթների և հավատքի անքակտելի միասնությունը:
Ինքը՝ Նորին Սրբությունը, խիստ զուսպ և իմաստուն կերպով է արձագանքում սադրանքներին։ Իր ուղերձներում նա շարունակաբար հորդորում է զերծ մնալ այնպիսի պառակտող գործողություններից, որոնք կարող են վնասել ազգին, և կոչ է անում պահպանել համերաշխությունը։ Գարեգին Բ Կաթողիկոսը վստահորեն առաջնորդում է Հայ Եկեղեցին՝ ապահովելով նրա անընդհատությունը նույնիսկ ամենադժվարին քաղաքական պայմաններում։